Osteoporoza jako choroba dojrzałych kobiet. Co warto wiedzieć?

Nie bez powodu osteoporoza nosi miano cichej epidemii – jak można przeczytać na Polskim Portalu Osteoporozy, cierpi na nią 30% kobiet po 50. roku życia. Ta podstępna choroba może rozwijać się przez wiele lat, nie dając żadnych objawów, aż do pierwszego złamania kości. Dowiedz się więcej na temat przyczyn i objawów osteoporozy. Jak leczyć tę chorobę? Sprawdź, jak wyglądają badania na osteoporozę i kiedy warto je wykonywać.

Osteoporoza – co to za choroba?

Osteoporoza to przewlekła choroba szkieletu, w której trakcie dochodzi do zmniejszenia gęstości kości oraz osłabienia ich struktury. Tkanka kostna jest bardzo aktywna biologicznie, stale uzupełniana i przebudowywana, jednak z czasem dochodzi do zaburzenia tych procesów. Osteoporoza rozwija się wtedy, gdy tworzenie nowych elementów składowych kości jest wolniejsze niż rozkład tych starych.

W konsekwencji zmiany te prowadzą do zwiększonej łamliwości kości – złamania mogą wywołać nawet niewielkie urazy, które u zdrowego człowieka nie wyrządziłyby większej szkody. W zaawansowanych stadiach osteoporozy niebezpieczne są nawet codzienne, proste czynności – kaszel, schylanie się czy podnoszenie przedmiotów.

Grupą społeczną najbardziej narażoną na rozwój osteoporozy są kobiety, zwłaszcza po menopauzie. Choć choroba może rozwinąć się także u mężczyzn i osób młodszych, to jednak przypadki te stanowią zdecydowaną mniejszość i są domeną osób w podeszłym wieku. Raport NFZ z 2023 roku wskazuje, że wśród ponad 2. milionów Polaków cierpiących na osteoporozę aż 1,7 miliona stanowią kobiety.

Jakie są przyczyny osteoporozy?

Tak miażdżąca przewaga kobiet w tym zestawieniu wynika bezpośrednio z przyczyn osteoporozy. Jednym z najsilniejszych czynników ryzyka jej rozwoju jest spadek poziomu żeńskich hormonów płciowych, czyli estrogenów, który naturalnie występuje w okresie menopauzy.

Estrogeny odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu równowagi między procesami tworzenia i resorpcji (rozpuszczania) kości. Dlatego spadek ich stężenia powoduje zaburzenie tej równowagi – nasilenie procesów rozkładu tkanki kostnej oraz spowolnienie jej tworzenia.

A czy osteoporoza jest dziedziczna? Tak, ryzyko zachorowania wzrasta, jeśli w rodzinie występowały przypadki złamań osteoporotycznych. Na jej rozwój wpływa także naturalne starzenie się organizmu. Nie bez znaczenia jest również styl życia – brak lub niewielka aktywność fizyczna zwiększa ryzyko ubytku masy kostnej. Inne czynniki przyczyniające się do rozwoju osteoporozy to:

• niedobory wapnia i witaminy D, które osłabiają mineralizację kości i przyspieszają ich demineralizację,
• palenie papierosów,
• nadużywanie alkoholu,
• drobna budowa ciała,
• niektóre choroby przewlekłe, np. reumatoidalne zapalenie stawów, nadczynność tarczycy, choroby zapalne jelit,
• długotrwałe stosowanie niektórych leków, np. glikokortykosteroidów.

Jakie są objawy osteoporozy?

Niestety osteoporoza to choroba rozwijająca się po cichu. Ubytek masy kostnej nie wywołuje żadnych dolegliwości bólowych, a często jest wykrywany dopiero przy złamaniu. Dlatego nie wyróżniamy typowych objawów osteoporozy, a jedynie symptomy urazów, które powstają w jej wyniku.

Problem polega też na tym, że wielokrotnie złamania osteoporotyczne przebiegają skrycie, zwłaszcza jeśli dotyczą kręgów w kręgosłupie. Do pęknięcia kości dochodzi z błahego powodu (np. pochylenia się), więc nie ma czynnika skłaniającego do wizyty u lekarza. Towarzyszy mu przewlekły ból, któremu łatwo przypisać podłoże zwyrodnieniowe, powszechne w podeszłym wieku. Z czasem złamania te powodują deformację sylwetki – zgarbienie się, obniżenie wzrostu – oraz trudności w codziennym funkcjonowaniu.

W niektórych przypadkach złamania kręgów są łatwiejsze do rozpoznania, ponieważ towarzyszy im silny i ostry ból, którego nie sposób zignorować. Przemieszczające się fragmenty kości mogą uciskać okoliczne tkanki, w tym nerwy, co objawia się drętwieniem kończyn dolnych lub nawet ich niedowładem.

Inne powszechne złamania osteoporotyczne, które przebiegają z silnym bólem, widocznym zniekształceniem i trudnościami w poruszaniu się, dotyczą:

• kości przedramienia, zwłaszcza nadgarstków i są spowodowane najczęściej podparciem się,
• szyjki kości udowej, do których dochodzi w wyniku upadku (nawet z niewielkiej wysokości, np. z łóżka).

Osteoporoza – badania diagnostyczne, jakie warto wykonać

Najważniejszym badaniem osteoporozy jest densytometria, czyli oznaczenie gęstości mineralnej kości. Oprócz tego niezbędne są także testy z krwi, takie jak badanie m.in.:

• stężenia wapnia, fosforu i witaminy D,
• markerów obrotu kostnego,
• kreatyniny,
• OB,
• morfologii krwi.

Na czym polega leczenie osteoporozy?

Farmakologiczne leczenie osteoporozy obejmuje kilka grup substancji, z których w Polsce stosuje się najczęściej:

• bisfosfoniany (np. alendronian, ibandronian) – hamują utratę masy kostnej,
• denosumab – lek biologiczny, który zmniejsza resorpcję kości.

Kolejnym elementem leczenia osteoporozy jest uzupełnienie poziomu wapnia i witaminy D w organizmie, ponieważ te dwa składniki odgrywają istotną rolę w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu kostnego. Zalecane dawki dzienne wynoszą:

• 800-1200 mg wapnia,
• 800-2000 j.m. witaminy D.

Choć idealnie byłoby uzupełniać je w samej diecie, osteoporoza ze względu na zwiększone zapotrzebowanie często wymaga dodatkowej podaży wymienionych składników. Wczesne wykrycie obniżonej gęstości mineralnej kości pozwoli szybko wprowadzić leczenie, które spowolni te procesy.

Ćwiczenia fizyczne pozwalają zmniejszyć ryzyko złamań

Nieodzownym elementem profilaktyki osteoporozy jest codzienna aktywność fizyczna. Odpowiednio zaplanowana zmniejsza utratę wapnia z kości oraz zwiększa ich wytrzymałość. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca wykonywanie trzech typów ćwiczeń:

• wytrzymałościowych, np. marsz, jazda na rowerze,
• siłowych, np. trening z taśmami oporowymi lub hantlami,
• rozciągających, np. pilates.

Aktywność fizyczna wzmacnia mięśnie, poprawia równowagę i pomagają utrzymać prawidłową postawę ciała, co zmniejsza ryzyko upadków i złamań. Warto jednak dobrać ćwiczenia do aktualnej kondycji i ogólnego stanu zdrowia, by nie doprowadzić do przetrenowania.

Osteoporoza – badania diagnostyczne

Ze względu na niewidoczny przebieg choroby, jaką jest osteoporoza, badania przesiewowe odgrywają tu kluczową rolę. Rutynowe kontrole pod tym kątem są zalecane wszystkim kobietom po 50. roku życia, a jeśli dotyczą cię wspomniane wcześniej czynniki ryzyka, warto rozpocząć je nawet wcześniej.

Wartościowym narzędziem, pozwalającym ocenić prawdopodobieństwo złamania w ciągu najbliższych 10. lat, jest kalkulator FRAX, który znajdziesz bezpłatnie w internecie.

Co jeść przy osteoporozie? Dieta na mocne kości

Odpowiednia dieta jest ważna zarówno dla osób z rozpoznaną osteoporozą, jak i tych z grup ryzyka jej rozwoju. W obu przypadkach wskazane jest ograniczenie spożycia sodu, kofeiny i alkoholu, ponieważ mogą zwiększać utratę wapnia z organizmu.  Oprócz tego składniki, które powinny znaleźć się w jadłospisie, to:

• białko – jest potrzebne do regeneracji tkanek, a jedno niedobór prowadzi do zmniejszenia masy mięśniowej, co zwiększa ryzyko upadków i złamań. Źródła białka to np. chude mięso, rośliny strączkowe, jajka,
• magnez – bierze udział w metabolizmie witaminy D i uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowej. Jest obecny np. w orzechach, nasionach czy pełnoziarnistych produktach zbożowych,
• witamina K – odgrywa rolę w procesach mineralizacji kości. Jej obecność jest niezbędna do prawidłowej pracy osteoblastów (komórek kościotwórczych). Jej źródła to np. jarmuż, brokuły, szpinak.

Ponadto warto zadbać o odpowiedni poziom witaminy D, która wspomaga wchłanianie wapnia i wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu kostnego. Jej głównym źródłem jest synteza skórna pod wpływem promieni słonecznych, ale można ją również dostarczać z dietą – szczególnie z tłustymi rybami morskimi (np. łososiem, makrelą) i jajkami.

Czy osteoporoza jest wyleczalna?

Choć całkowite wyleczenie osteoporozy nie jest możliwe, możesz skutecznie zwiększyć masę kostną i poprawić wyniki badań, jeżeli udasz się do lekarza i zastosujesz do jego porad. Dlatego tak ważne jest jej, jak najszybsze rozpoznanie i konsekwentne stosowanie leczenia. Pamiętaj również, że możesz z powodzeniem unikać złamań osteoporotycznych np. rezygnując z noszenia dużych ciężarów czy unikając uprawiania ryzykownych sportów.

Bibliografia:

1. Czerwiński E., Berwecka, M., Osteoporoza – zapomniana choroba milionów złamań, Lekarz POZ 2020, 6(3): 175-179.
2. https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-osteoporoza [dostęp 19.05.2025].
3. https://frax.shef.ac.uk/FRAX/tool.aspx?country=40 [dostęp 19.05.2025].
4. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/osteoporosis/symptoms-causes/syc-20351968 [dostęp 19.05.2025].
5. https://ncez.pzh.gov.pl/ruch_i_zywienie/rola-ruchu-i-zasady-programow-usprawniania-w-osteoporozie/ [dostęp 19.06.2025].